Lingua   

Mio nonno partì per l'Ortigara

Chiara Riondino


Lingua: Italiano (Toscano Fiorentino)


Ti può interessare anche...

Dove sei stato mio bel Alpino?‎
(anonimo)
Esik az eső, ázik a heveder
(Zoltán Kátai and the Hegedűs Ensemble)
Nel nome della bella
(Massimiliano Larocca)


Parole e musica di Chiara Riondino.

Chiara Riondino
Chiara Riondino
Monte Ortigara, 1921, prima adunata alpina.
Monte Ortigara, 1921, prima adunata alpina.


Ho ascoltato questa canzone da Chiara Riondino tanti e tanti anni fa, due chitarre e un microfono in una casa del popolo. Non credo che Chiara la abbia mai incisa; ma si era incisa nella mia memoria. Dopo quasi trent'anni ora la ritrovo, per caso, su Baracche Verdi con un'incisione di fortuna: un'emozione per me enorme.

Una canzone che parla della "Patria riconoscente", come il bellissimo e dimenticato libro di Giulio Cisco. Una canzone straordinaria che sono fiero di avere contribuito a tramandare, dato che Chiara la esegue, credo, raramente dove viene invitata a cantare con quella sua voce meravigliosa.

La canzone è cantata con accento fiorentino. [RV]


LA BATTAGLIA DELL'ORTIGARA

La battaglia dell'Ortigara fu combattuta dal 10 al 25 giugno 1917 tra l'esercito italiano e quello austriaco, per il possesso del Monte Ortigara, nell'altopiano di Asiago.

Il piano d'attacco
La battaglia si rese necessaria perché gli austriaci, a seguito della Strafexpedition, si erano ritirati su posizioni difensive più favorevoli, dalle quali potevano minacciare alle spalle le armate del Cadore, della Carnia e dell'Isonzo.

La linea austriaca partiva dal torrente Assa (sponda destra, poi sponda sinistra all'altezza di Roana) all'estremità orientale dell'Altopiano dei Sette Comuni, passando per i monti Rasta, Zebio, Colombara, Forno, Chiesa, Campignoletti e Ortigara.

Il piano italiano affidava al XX e al XXII corpo d'armata il compito di sfondare il fronte austriaco tra i monti Ortigara e Forno (il XX) e tra i monti Zebio e Mosciagh (il XXII). Il piano presentava però alcuni gravi svantaggi, come la mancanza di sorpresa (perché l'attaco era atteso dagli austriaci), l'eccessivo concentramento di truppe italiane in pochi chilometri di fronte, la posizione dominante delle difese austriache e la loro disposizione ad arco che permetteva alla loro artiglieria di battere facilmente tutto il campo di battaglia.

L'attacco (10 e 11 giugno)
L'inizio dell'attacco fu preceduto da un massiccio bombardamento delle posizioni austriache. Alle 15 del 10 giugno i soldati andarono all'attacco. Mentre il XXII corpo d'armata, schierato sul lato sud, si trovò davanti una strenua resistenza che gli impedì di avanzare, sul lato nord la 52a divisione (18 battaglioni alpini divisi in due colonne, la colonna Cornaro e la colonna Di Giorgio), ebbe un iniziale successo.

La colonna Cornaro, attraverso la Valle dell’Agnella, tentò di scardinare la linea fortificata che prende il nome di "Opere Mecenseffy" (Comandante austriaco del settore) e di conquistare il Costone dei Ponari e il Monte Campigoletti. Al grido «Savoia!», il Battaglione Mondovì si gettò sulle posizioni nemiche e conquistò il Corno della Segala riuscendo a mantenerlo con l’aiuto del Battaglione Ceva e del Battaglione Val Stura. Il Battaglione Vestone ed il Battaglione Bicocca, d’impeto e con numerose perdite, superarono la prima linea di reticolati del Costone dei Ponari, aiutati anche dalla nebbia, ma furono arrestati sulla seconda linea e presi d’infilata dal fuoco nemico.

La colonna Di Giorgio fu organizzata in una prima ondata composta dai battaglioni Bassano, Sette Comuni, Baldo e Verona, in una seconda ondata composta dai battaglioni Clapier, Arroscia, Ellero e Mercantour e in una riserva composta dai battaglioni Spluga, Tirano, Saccarello, val Dora e 9º reggimento bersaglieri.

La colonna Di Giorgio scese nel Vallone dell’Agnellizza dove si divise in due tronconi: gli Alpini del Battaglione Bassano risalirono, sotto il micidiale fuoco nemico, su per il Passo dell’Agnella verso la quota 2.003 e la quota 2.101 mentre gli Alpini del Battaglione Sette Comuni, dopo aver cantato l’Inno di Mameli, puntarono direttamente sul settore più fortificato della quota 2.105, la vetta dell’Ortigara.

Il Battaglione Bassano insanguinò il Vallone dell’Agnellizza (che verrà nominato Vallone della Morte) e, decimato, espugnò la quota 2.003. Da qui sferrò l’attacco alla quota 2.101, chiamata dagli Austriaci "Cima Le Pozze" e strenuamente difesa; l’assalto si arrestò, ma accorsero in aiuto Compagnie dei Battaglioni Val Ellero e Monte Clapier e la quota 2.101 venne conquistata. Dopo un infruttuoso tentativo di procedere verso la vetta (quota 2.105) i soldati si attestarono e fortificarono sulle posizioni. La 52a Divisione perse 35 ufficiali morti, 85 feriti, 2 dispersi; 280 militari morti, 1874 feriti, 309 dispersi.

Nella notte, fino all’alba i Battaglioni Tirano e Monte Spluga si portarono di rincalzo: iniziarono la discesa del Monte Campanaro e si accinsero ad attraversare il Vallone della morte, illuminato dalle esplosioni. In questo tratto caddero un gran numero di soldati. Queste truppe fresche giunsero a quota 2.101 (Cima Le Pozze) e da lì avrebbero dovuto sfondare verso Cima Dieci e il Portule.

Alle ore 8 giunse l’ordine del generale Ettore Mambretti, comandante dell’Armata, di sospendere l’attacco e rinsaldarsi sulle posizioni. Il nemico intanto si era ulteriormente fortificato su Cima Ortigara e il generale Como Dagna, per consolidare le posizione decise di sferrare un nuovo attacco contro le posizioni del giorno precedente.

Alle 16 ricominciò il Calvario degli Alpini. I Battaglioni Verona e Sette Comuni si sacrificarono nei reiterati attacchi contro Cima Ortigara, mentre i Battaglioni Val Arroscia e Monte Mercantour si dissanguarono contro le fortificate "Opere Mecenseffy". I Battaglioni Tirano e Monte Spluga riattaccarono il Passo di Val Caldiera e la Cima Dieci ad ovest dell’Ortigara e raggiunsero, a prezzo di pesanti sacrifici, le posizioni nei pressi di Passo di Val Caldiera, ma furono costretti a ritirarsi per non essere accerchiati. Alle perdite del giorno precedente si aggiunsero 12 ufficiali morti, 12 feriti e 1 disperso, 54 militari morti, 420 feriti, 54 dispersi (prigionieri o annientati dalle bombe).

Dal 15 al 19 giugno
Il generale Mambretti decise finalmente di sospendere l’azione per almeno tre giorni, ma il 15 giugno ci fu un tentativo da parte degli austriaci di riprendere le posizioni perdute che, però, s’infranse contro la resistenza degli Alpini. A questa azione parteciparono anche i Battaglioni Valtellina, Saccarello e Monte Stelvio. Il bilancio delle perdite fu elevatissimo: 12 ufficiali morti, 48 feriti e 2 dispersi su 217 militari morti, 896 feriti e 269 dispersi.

Tra il 15 ed il 19 giugno 1917 ci fu una relativa calma, fatta eccezione per un attacco a Cima Ortigara il 17 giugno.

Il 19 giugno giunse l’ordine di ripetere l’attacco a Cima Ortigara, Passo di Val Caldiera verso il Portule. La Colonna Cornaro attaccò da sud-est, mentre la Colonna Di Giorgio, che insieme ai Battaglioni Alpini schierò anche fanti del 4° Reggimento ed il 9° Reggimento Bersaglieri, attaccò da est e da nord-est. Alle ore 8 del 18 giugno cominciò il fuoco dell’artiglieria ed alle prime luci dell’alba del 19 giugno 1917 i Battaglioni erano ammassati nelle posizioni d’attacco. Alle ore 6 si scatenò l’assalto e dopo varie, sanguinose ondate, la Cima Ortigara, che si credeva inespugnabile, venne vinta da più lati dagli stanchi e decimati Alpini. Questa sofferta gioia non durò che pochi giorni.

L'ultimo giorno
Il 25 giugno 1917 alle ore 2,30 si scatenò l’inferno dei tiri d’artiglieria austriaca. Alle ore 2.40 si accese l’assalto, reso ancora più tremendo dall’uso di lanciafiamme. Alle ore 3,10 un razzo bianco annunciò ai Comandi austriaci che l’Ortigara era di nuovo nelle loro mani. Incredibile l’ordine del Comando Italiano: «occorre riprendere ad ogni costo» le posizioni. Alle ore 20 i provati e sfiduciati battaglioni di alpini, fanti e bersaglieri si rigettarono nel carnaio del micidiale fuoco nemico per concludere l’ultimo atto del massacro. Il Battaglione Cuneo, nuovo sul terreno dell’Ortigara, rioccupò la quota 2.003 che mantenne fino al 29 giugno 1917 quando fu catturato insieme al Battaglione Marmolada e inviato nei lager austriaci. Complessivamente la 52a Divisione perse nella Battaglia dell’Ortigara 12.633 uomini, dei quali ben 5.969 soltanto l'ultimo giorno, il 25 giugno. pochi giorni dopo, il generale Mambretti, considerato responsabile del disastro, fu rimosso dal comando e la stessa Sesta armata fu sciolta il 20 luglio, facendo confluire le sue truppe (il V, il X e il XXIX corpo d'armata) nella Prima armata e, in parte (il XVIII corpo d'armata, schierato in Val Sugana), nella Quarta armata di stanza in Cadore.
Mio nonno partì per l'Ortigara,
Diciannovenne, vestito da Alpino
E si spararono dalle trincee,
Contadino su contadino.

E li mandarono all'assalto un giorno
Sotto il fuoco dell'artiglieria
Che doveva spazzare via
I maledetti reticolati;

Ma avevano sbagliato misura
Ed i trecento Alpini arrivati,
Di trecento tornarono in trenta
Dopo una notte nella neve
E nemmeno gli dissero grazie,
Nemmeno una licenza breve.

Così la guerra fu vinta, dissero;
Pare la vinsero gli italiani
E mio nonno con gli altri partì
In quell'inverno di freddo e di fame

Però la patria non fu avara
Quando depose il suo fucile
Perché il ministro gli consegnava
Un assegno da mille lire.

E nel treno del ritorno
Gli occhi inseguivano un sogno in volo
Con mille lire ti puoi comprare
Tutta la piana di Granaiolo.

E dopo mise su famiglia,
Ma l'assegno non arrivò,
Poi una guerra anche peggiore
L'assegno lo dimenticò.

E lenti passano ancora gli anni
Tra il grano biondo ed il vigneto
E muore un figlio che ha trent'anni
E vede crescere i nipoti

E vede crescere i bambini
Mentre si sente d'invecchiare,
Son diventati cittadini,
Che ogni tanto lo vanno a trovare.

E lui prepara il vino nuovo
Da portar via per la famiglia,
Una gallina e dieci uova
E dopo gioca con mia figlia.

E un giorno arriva il telegramma,
Per ogni cosa il suo momento:
Con cinquant'anni di ritardo
Hanno deciso il pagamento.

E nel Teatro Comunale
Li han tutti quanti convocati:
"Ragazzi del Novantanove"
A settant'anni già suonati.

Ai combattenti per l'Italia
Fra le fanfare e le bandiere
Gli han regalato una medaglia,
Han fatto il nonno cavaliere!

E delle vecchie mille lire
Gliene hanno date novecento
Per via d'alcune trattenute
E i bolli di regolamento.

Disse alla moglie la notizia
Mentre rideva a raccontarlo,
"'E m'hanno fatto cavaliere, eh
Sì, ma 'un m'han dato i' cavallo."

Mio nonno partì per l'Ortigara
Diciannovenne, vestito da Alpino
E si spararono dalle trincee,
Contadino su contadino.



Lingua: Inglese

Versione inglese di Riccardo Venturi
English Version by Riccardo Venturi
24 maggio 2005 /May 24, 2005

MY GRANDPA WAS COMMANDED TO ORTIGARA

My grandpa was commanded to Ortigara
when he was 19, with the Alpine troops,
and from the trenches they fired at each other
peasants at other peasants.

One day they were ordered to attack
under the artillery fire:
they were ordered to sweep away
those bloody barbed-wire fences;

But the plan wasn’t so well made
and of three hundred Alpine troopers
only thirty did survive after a night
frozen in a cruel snowstorm.
And they didn’t get even a thank you,
they didn’t even get a two days’ leave.

So the war was won, they said,
and it seems that the Italians prevailed
and my grandpa left with the others
in that winter of hunger and cold

But the Fatherland wasn't greedy
when he put his gun aside:
the Minister rightfully rewarded him
with a check of 1,000 lire.

And on the train on his way back home
his eyes were pursuing a winged dream,
with 1,000 lire you can buy
all the wheat fields of Granaiolo.

And then he built up a family
but the check didn't arrive,
then a war still worse than the other
forgot the check and all the rest.

And the years pass slowly by
among the wheat and the vineyards,
he sees a thirty years old son die,
he sees his grandchildren grow up

And he sees all the children grow up
while he feels he's getting old,
they have moved to the town
and sometimes pay him a visit.

And he makes the young wine
for his family to take away,
a chicken and ten eggs
and then he plays with my daughter.

But one day a telegram comes,
everything at the right moment:
with a delay of fifty years
the payment order has been issued.

So they call him to the City Theatre
together with his old comrades:
All the “Boys of Ninety-Nine”
well over seventy years old.

Those who fought for Italy
among military bands and flags
were granted a pretty gold medal,
grandpa was made a Knight!

But of his old 1,000 lire
well, he got only 900.
Well, there was some deduction
and the stamp duty tax.

And he went to tell the great news
to grandma, laughing like a fool:
“My wife! I was made a Knight!
But I was granted no horse.”

My grandpa was commanded to Ortigara
when he was 19, with the Alpine troops,
and from the trenches they fired at each other
peasants at other peasants.

24/5/2005 - 17:12




Lingua: Francese

Versione francese di Riccardo Venturi
Version française de Riccardo Venturi
24 maggio 2005 / 24 mai 2005

GRAND-PÈRE PARTIT POUR L'ORTIGARA

Grand-père partit pour l'Ortigara
à dix-neuf ans habillé en Chasseur,
ils se tirèrent dessus des tranchées,
des paysans sur d'autres paysans.

On les lança un jour à l'attaque
sous le feu d'artillerie
qui devait se débarrasser
de tous ces maudits barbelés;

Mais ils avaient mal fait leurs calculs,
et des troix-cents soldats qui étaient là
il n'en revint que trente
après une nuit sous la neige.
Et pas même un petit merci,
pas même une petite permission.

Ainsi la guerre fut gagnée, dit-on,
par les italiens, paraît-il;
et mon grand-père partit avec les autres
dans cet hiver-là de froid et de faim.

Mais la Patrie ne fut pas avare
quand il déposa son fusil:
monsieur le Ministre lui accordait
un beau chèque de 1000 lire.

Et sur le train du retour
ses yeux rêvaient comme sur des ailes:
avec ces 1000 lire j' vais m'acheter
toute la campagne de Granaiolo.

Et puis il se fit une famille,
mais le chèque n'est pas arrivé.
Puis une guerre encore plus terrible
le chèque, bon, elle l'a oublié.

Les années passent lentement
au milieu de champs de blé et vignobles,
il lui meurt un fils à trente ans,
il voit grandir ses petis-enfants

Et il voit grandir tous les enfants
tandis qu'il se sent vieillir:
ils sont devenus des citadins
et lui font visite de temps en temps.

Et lui il prépare le vin neuf
qu'il donnerait à sa famille,
une poule et dix œufs
et puis il joue avec ma fille.

Un beau jour, voilà le télégramme:
toute chose a son temps.
Avec un délai de cinquante ans
on a décidé le paiement.

Et au Théâtre de la Ville
on a réuni tous ces vieillards,
tous ces "Gars de Quat'-Vingt-Dix-Neuf"
âgés plus de soixante-dix ans.

Aux vieux combattants pour l'Italie
parmi les fanfares et les drapeaux
on a donné une médaille:
pépère a été fait Chevalier!

Mais, bon, des vieilles 1000 lires
il n'en a reçu que neuf-cents
à cause de certaines retenues
et du prix des timbres fiscaux.

Et quand il l'a dit à sa femme
il riait vraiment comme un fou:
"Hein, j'ai la croix de Chevalier,
mais pas question d'un cheval."

Grand-père partit pour l'Ortigara
à dix-neuf ans habillé en Chasseur,
ils se tirèrent dessus des tranchées,
des paysans sur d'autres paysans.

24/5/2005 - 18:26




Lingua: Ungherese

Magyar nyelvre fordította Riccardo Venturi
2009.01.06-án
Versione ungherese di Riccardo Venturi
6 gennaio 2009


Ezet a fordítást Sajó Tamásnak felajánlom (rv)


Ez a dal a szerző nagyapjának a története. Egy dal, amit harminc éve meghallgattam először egy firenzei “Népházban”, amikor Chiara Riondino énekelte a gitárjával és egy mikrofonnal. Nem hiszem, hogy Chiara felvette; de én az emlékezetembe vettem fel. Harminc év után véletlenül megtalálom a firenzei városnegyedem honlapján, “Baracche Verdi”-n, egy alkalmi felvétellel: Chiara még énekli a gitárjával és egy mikrofonnal, az emberek között a városnegyedi piacban.

Egy dal a “hálás hazáról”, mint Giulio Cisco nagyon szép, elfelejtett könyve. Egy toszkán paraszt tragikomikus élettörténete, amit az unokája énekel a firenzei nyelvjárásban és béketűrő, keserű gúnnyal. [RV]
NAGYAPÁM ORTIGARÁRA

Ortigarára nagyapám indult le
19-éves katonaruhában
s a lövészároktól lőttek egymásra
paraszt parasztra.

S egynapon támadásra
ágyútűzben vezényelték
hogy lerombolják azokat
az átkos drótsövényeket,

De a számitásuk téves volt.
Háromszáz katona közül
életben maradt harminc
egy éj után a hózivatarban.
És mégsem köszönték meg,
mégsem két nap szabadságot

A háborút nyerték meg, ugye,
úgy látszik, megnyerték az olaszok.
És nagyapám a másokkal tért haza
Abban a fagyos éhségtélben

De a Haza nem volt fukar
amikor letette a fegyverét
mert a miniszter adott neki
ezer lírás csekket.

S amikor hazatérve a vonaton
ábrándokat kergetett a szeme:
Ezer lírával vásárolhatod
az egész Granaioloi síkságot.

Saját családot alapított meg,
de a csekk nem érkezett,
aztán egy még roszzabb háború
a csekket felejtette el.

Lassan lassan repülnek az évek
a szőke búza s a szőlő közt,
meghal egyik 30-éves fia,
nézi az unokai növekedését,

Nézi a gyermekek növekedését
mialatt érzi, hogy öregszik.
A városban most laknak,
olykor meglátogatják.

S ő az új bort keszíti
az egész családjáért,
egy tyúkot és tíz tojást,
aztán játszik a kislányommal.

Egynapon érkezik a távirat,
mindent a maga idejében:
ötven évés késéssel
a fizetést határozták el.

És a Városi Színházba
mindnyájukat összehívták,
azokat a már a hetvenen túli
“99-ben született fiúkat”.

Olaszország hőseit
bandák és zászlók között
aranyéremmel tüntették ki:
nagyapát üttek lovaggá!

De a régi ezer líra közül
csak adták neki kilencszázat
bizonyos levonások
és az okmánybélyegek miatt.

Feleségének, nevetve,
nagyapám a hírt mondta:
“Most lovag vagyok,
igen, de lovam nincs.”

Ortigarára nagyapám indult le
19-éves katonaruhában
s a lövészároktól lőttek egymásra
paraszt parasztra.

6/1/2009 - 18:52





Notturna versione greca, tra birre, vodka e quant'altro, di Riccardo Venturi. E' già il 26 giugno 2009.
Con un'introduzione di Gian Piero Testa per i lettori Ellenici. Σε μια εισαγωγή από το Δζαν Πιέρο Τέστα για τους 'Ελληνες αναγνώστες.

Αυτές τις γραμμές τις χαράζω γιά τους πολύ αγαπημένους μας ‘Ελληνες που επισκέπτονται αυτή την ιστοσελίδα.

Το τραγούδι, που μπορούν οι ‘Ελληνες να διαβάζουν εδώ απάνω, δεν το ξέρουν όλοι οι Ιταλοί. Κυκλοφόρησε μόνο σε ειδικό μέρος της Ιταλίας, κι εγώ που γράφω, δεν το ήξερα πριν να το διαβάσω εδώ.
Σίγουρα πολλοί ‘Ελληνες ξέρουν το περίφημο μυθιστόρημα “Η Ζωή εν τάφῳ” του Στράτη Μυριβίλη. Και έχουν μάθει εκεί την ατμόσφαιρα του Πρώτου Παγκόσμιου Πόλεμου, πως πολεμούσανε και πως πεθαίνανε σαν μύγες οι φαντάροι τους και οι φαντάροι μας και οι φαντάροι όλων των λαών σ’ εκείνες τρομερές τις μάχες που η ζωή του καθενός ανθρώπου δεν είχε ούτε την ελάχιστη αξία.

Το Ιταλικόν Βασίλειον, το οποίο πριν ένα χρόνο ήταν ακόμα σύμμαχος με τις Γερμανική και Αυστροουγγαρικήν αυτοκρατορίες, μπήκε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο μόνο στο τέλο του Μάιου του 1915, στο πλάι των τέως αντιπάλων του, των ‘Αγγλων, των Γάλλων και των Ρώσων. Αρχηγός του στρατού ήταν ο σκληρός στρατηγός ο Λουίτζι Καντόρνα, ο οποίος, σύμφωνα με τους πολεμικούς τρόπους της εποχής, λογάριαζε μοναδικόν άξιον πράμα την επιθετική μαζική πράξη με απόλυτη αδιαφορία για τις ανθρωπινές ζωές. ‘Εβαλε αμέσως σημάδη την πολιτεία Τεργέστη και σ’αυτή την διεύθυνση σαν τυφλός έριξε απ’την αρχή ως στο Σεπτέμβρη του 1917 ένδεκα επίθεσεις που δεν πετύχανε τον στερνόν τους σκοπόν, μα προκάλησαν αποτέλεσμα μια φριχτή αιμορραγίαν στου Ιταλικού στρατού τις γραμμές. Μόνο στις δύο τελευταίες επίθεσεις (Μάη - Σεμπτέμβρη του 1917) χαθήκανε 185.000 ιταλικοί φαντάροι.
Λόγω της τρομερής απωλίας πολεμιστών και της αδυναμίας της αριστερής ορεινής πλευράς του μέτωπου, έπρεπε πολύ νωρίς να γίνει κατάταξη των πιο μικρών ταξέων ηλικίας, παιδιών δηλαδή που είχαν γεννηθεί μόνο το 1899 και το 1900 (αυτοί, ευτυχώς, γλύτωσαν την φωτιά).

Πριν γίνει η τελευταία αποφασηστική μάχη πέρα στο Πιάβε ( 24 - 30 Οκτόβρη του 1918), έπρεπε ο ιταλικός στρατός , παρ’όλο που οι καινούργιες δυνάμεις δεν κρατούσαν ακόμα αρκετή εμπείρια πόλεμου, να πάρει πιο ικανές θέσεις πάνω στα βουνά στην αριστερά του μέτωπου. Αλλά οι Αυστριακοί δεν συμφωνούσανε καθ’όλου. Και παραπολύ αίμα έτρεξε γι’αυτό, σε ολόκληρη διάρκεια του 1917 και του 1918.
Σ’αυτή την φάση, πριν γίνει η τελευταία νίκη, το βουνό Ορτιγκάρα (Βουνό των Τσουκνίδων), για τον οποίον μιλάει το τραγούδι, όπου από τη 10 ως τη 25 Ιουνίου του 1917 μαθαίως καήκανε 25.000 άνθρωποι, όπως και το βουνό Γκράππα, όπως και το Οροπέδιο Επτά Κοινώτητων του Αζιάγκου ( του οποίου δεν έμεινε ούτε ενα σπίτι ούτε ενα δέντρο ), τα πότησε ενα ποτάμι αίμα και των Ιταλών και των φυλών της Αυστροουγγαρικής Αυτοκρατορίας.

Το φθινόπορο του 1917 μεγάλη συμφορά έπαθε ο Ιταλικός στρατός. Οι αυστριακές και οι γερμανικές δυνάμεις μπόρεσαν να ξεπεράσουν τις ιταλικές γραμμές σ’ενα ανατολικό χοριό λεγομένο Καπορέττο ( τώρα Κόμπαριντ στην Σλοβενία) και, σαν ενα μεγάλο κύμα, πλυμμιρήσανε ολόκληρη την πεδιάδα βοριοανατολική της Ιταλίας. ‘Επρεπε οι καινούργιες αρχές του ιταλικού στρατού να βάλουν πολύ πίσω το μέτωπο, γιατί ολόκληρος ο στρατός είχε καταστραφεί, και 400.000 πολιτικός κόσμος από τα χοριά και από τις πολιτείες είχε γεμίσει όλους τους δρόμους αποχωρίζοντας χωρίς ουδεμία οργάνωση.
‘Επεσε σε μεγάλο κίνδυνο και η πολιτεία Βενετία, που μόνο πενίντα χρόνια πριν είχε προσαρτηθεί στην Ιταλίαν.

‘Επρεπε λοιπόν γρήγορα καινούργιο μέτωπο να χτιστεί στο ποταμό Πιάβε, που τρέχει ως στον Ενετικόν Κόλπον από τα ενετικά βουνά, εκεί που το πέρασμα στην πεδιάδα είναι πιο στενό. Εάν ο Πιάβε δε θα κρατούσε, ούτε η Βενετία, ούτε η Βερόνα, κλειδί της ιταλικής χερσόνησου, δεν θα μπορούσανε να σωθούν.
Θα έπρεπε οι καλύτερες ένοπλες δυνάμεις να απλωθούν στα βουνά, στην αριστερή άκρη του μέτωπου, και δίπλα στην γραμμή του ποταμού. Αλλά σ’ εκείνη τη στιγμή καλές δυνάμεις δεν υπήρχανε πια, χαμένες στις τρομερές προηγούμενες μάχες. Δίχως οποιαδήποτε αμφιβολία, οι ιταλικές αρχές, για να σωθούν οι ίδιες, ρίξανε στην στερνή μάχη και τους στερνούς στρατευμένους, τα παιδιά του 1899.

Σφιγμένοι από τους Γάλλους κι από τους ‘Αγγλους στο δυτικό μέτωπο με την καινουργια βοήθεια των ΗΠΑ, οι Γερμανοί σταμάτησαν να δώσουν την βοήθεια τους στους Αυστροουγγαρικούς. Και οι Ιταλοί εντελώς μπόρεσαν να τους χτυπήσουν σκληρά πέρα από τον Πιάβε.
Τα αγοράκια του 1899 που τότε σώθηκαν, μεγάλωσαν, και μερικοί τους συμμετείχανε με άλλους πόλεμους που τους ήθελε, τα πρώτα, το Ιταλικόν Βασιλείον στην Αλβανία, και, ύστερα, ο φασισμός στην Ανατολική Αφρική, στην Ισπανία, και, στην διάρκεια του Δεύτερου Παγκόσμιου Πόλεμου, στη Λυβία, στην Ελλάδα, στην Ρωσία.

Στα χρόνια εβδομήντα, κάποιος βουλευτής, γιά να μαζέψει κάποιον εύκολο ψήφο, έπεισε την Εθνηκή Βουλή να αποφασίσει τα αγόρια του 1899 να γίνουν, λογω τιμής, Ιππότες της Ιταλικής Δημοκρατίας με κάτι λεπτά σύνταξη. “Ιππότες του Βιττόριο Βένετο” ! ( ετσι ξαναβαπτιστηκε ο άγνωστος καμπος όπου έγινε η τελευταία ιταλική μάχη τον Οκτόβρη του 1918).
Ενα μετάλλιο, ενα χαρτί με κάτι βλακεία γραμμένη, λίγες λιρέτες που ο φόρος έκανε και πιο ελαφρές. Μια κρατική πλάκα, πράγματι. Για τους ζωντανούς. Και πιο πολύ για τα πεθαμένα αγοράκια.

Ο πατέρας μου, που είχε γεννηθεί τη 28 Νοέμβρη 1899, και είχε πολεμήσει ανθυπολοχαγός στο μέτωπο στις 'Αλπεις, σαν του έπρεπε να υπογράψει ρώτηση για να γίνει Ιππότης, αρνήθηκε οριστηκά, και αυτό που τοτε μου είπε, ποτέ δεν το ξέχασα. “ ‘Οταν - μου είπε - δεκαεπτά χρονών που ήμουνα, με πήραν για τον πόλεμο, καλά το ήξεραν πως να μας βρούνε. Τώρα, εάν κάτι έχουν να μας δώσουν, το ξέρουν και τώρα που βρισκόμαστε”.
Δεν ήθελε ποτέ να υπογράψει ρώτηση, και όταν πέθανε, δεν μπόρεσα εγώ να γράψω στην νεκρολογία του “Ιππότης του Βιττόριο Βένετο”. Αμαρτία, μάλλον, μα δίκαιο κρατούσε, ο μπαμπάκας μου. - Δζαν Πιέρο Τέστα
ΠΑΠΠΟΥ ΤΟΝ ΠΗΡΑΝΕ ΣΤΡΑΤΙΩΤΗ

Παππού τον πήρανε στρατιώτη
στην Ορτιγκάρα δεκαεννιάρη Αλπίνον,
πυροβολήθηκαν απ'τα χαρακώματα
χωριάτης κατά χωριάτη.

Τους διέταξαν έφοδο μια μέρα
υπό του πυροβολικού
πού 'πρεπε να σαρώσει τα
καταραμένα συρματοπλέγματα

Αλλά 'καναν λάθος λογισμό
κι οι τριακόσιοι Αλπίνοι που ήρθαν
από τριακόσιοι επέστρεψαν τριάντα
μετά μια νύχτα στη χιονοθύελλα
κι ούτε τους ευχαριστήσανε,
ούτε μία σύντομη άδεια.

'Eτσι νικήθηκε ο πόλεμος, είπαν,
φαίνεται ότι νίκησαν οι Ιταλοί
και παππούς έφυγε με τους άλλους
σ'εκείνο το κρύο πεινοχειμώνα

Αλλά η Πατρίδα δε φειδωλεύτηκε
όταν παππούς αποστρατεύτηκε
γιάτι του έδωκε ο Υπουργός
μια επιταγή χιλιών λιρετών.

Και στο τρένο επιστροφής
στα μάτια του ονειροπολούσε·
με χιλιές λιρέτες μού πουλώ
όλ' τη πεδιάδα του Γκραναγιόλου.

Κι έπειτ' έφτιαξε οικογένεια
μα δεν έφτασε η επιταγή,
μετά, ένας χειρότερος πόλεμος
την ξέχασε την επιταγή.

Κι αργά περνάνε τα χρόνια
μες στα αμπέλια και στο χρυσό σιτάρι
και του πεθαίνει 'νας γιος τριαντάρης
και βλέπει τους εγγονούς να μεγαλώνουν

Και βλέπει τα παιδιά να μεγαλώνουν
καθώς νιώθει ότι γερνάει·
τώρα όλοι στην πόλη ζούνε
και πότε πότε πάνε να τον δούνε.

Κι αυτός κάνει νέο κρασί
για τ'οικογένεια να το πάρει,
μια κότα και μια δεκαριά αυγά
και μετά παίζει με τα παιδιά.

Μια μέρα νά το, το τηλεγράφημα,
κάθε πράγμα στο καιρό του
με πενήντα χρονώ καθυστέρεση
αποφάσισαν τη πληρωμή.

Και στο Δημοτικό Θέατρο
όλους τους τους συγκαλέσανε,
“Αγόρια του Ενενήντα Εννιά”
που 'χουν πατήσει τα εβδομήντα.

Τους Ιταλούς πολεμιστές
ανάμεσ' σημαίες και φανφάρες
τους έδωσαν ένα παράσημο,
παππού τον κάνανε Ιππότην!

Μα από τις παλιές χιλιές λιρέτες
μόνο του δώσανε εννιακόσιες
λόγῳ κρατήσεων ἄν γένοιντο
καὶ ὀφειλομένων φόρων.


Τα είπε τα νέα στη γυναίκα του
και μιλούσε και γελούσε·
“Μένα με κάνανε Ιππότην,
αλλά δε μου 'δωσαν τον ίππον!”

Παππού τον πήρανε στρατιώτη
στην Ορτιγκάρα δεκαεννιάρη Αλπίνον,
πυροβολήθηκαν απ'τα χαρακώματα
χωριάτης κατά χωριάτη.

26/6/2009 - 02:58


Questa è una canzone assolutamente stra-or-di-na-ria!
Davvero non è stata mai incisa? Che peccato...

Annalisa


Bellissima. C'è modo di ascoltarla?

Mario Vallecchi - 24/5/2005 - 17:16


Non avevo mai mandato un commento a questo sito che pure leggo da tanto tempo, ma per questa canzone lo mando volentieri...assolutamente straordinaria. Grazie.

Maria Stella - 24/5/2005 - 17:47


I vecc' bergmasc parigini la cantano ed io con loro.

facciamo una bella festa il 5 novembre saremo 270 bergamaschi e certamente sara al repertorio

cordialement

nanda masserini di Parigi - 29/10/2005 - 16:38


attenzione la foto dell'Ortigara è del 1921 e si riferisce alla prima adunata alpina, in occasione dell'inaugurazione della "ColonnaMozza" il monumento meno retorico della Grande Guerra perché porta solo la scritta " per non dimenticare".
Ieri è stata celebrata la novantesima ricorrenza della memoria dei caduti alpini.
(ernesto campesan )

Grazie per la precisazione e la dicitura della foto è stata corretta di conseguenza. [RV]

9/7/2007 - 11:22


GRAND-PÈRES, GUERRES, CHANSONS
de Riccardo Venturi

Mon grand-père s'appelait Bruno Venturi. Né le 1er janvier 1898, mort le 12 juillet 1978. C'est avoir de la mauvaise veine, que de naître en 1898, l'an des "émeutes pour le pain et le travail" reprimées dans le sang par le général Bava Beccaris.

À l'âge de dix-huit ans on te mobilise pour la guerre et faut bien que tu y ailles. 1916. Il revient du front avec quelques blessures, mais il revient. On lui trouve un emploi comme cheminot. Pépère dit qu'il est devenu socialiste, mais on voit souvent dans ses poches certains bouquins écrits par Bakounine, par Kropotkine, par Malatesta et par d'autres pères de l'église anarchiste. À 21 ans il se marie avec mémère, Ede; on se mariait jeunes en ce temps-là. Peu après, c'est le début du fascisme; mon père, par ironie du sort, vient au monde exactement le 28 octobre 1924, c'est-à-dire le deuxième anniversaire de la "marche sur Rome". Mon père, tout petit enfant, demande à son père si tous ces drapeaux qu'on voit aux fenêtres et sur les terrasses sont pour lui. Il croit que c'est pour son anniversaire.

Pendant le fascisme, pépère collectionne plusieus séjours dans un bon nombre de geôles de la Patrie. Comme il est cheminot, il doit voyager beaucoup; c'est ainsi qu'un beau jour il est mis en prison préventive à Ancône. C'était comme ça, alors: quand le Duce allait en visite officielle dans une ville, les suspects du bled, ou bien ceux qui s'y trouvaient par hasard (socialistes, communistes, anarchistes, antifascistes en général) étaient interpellés et laissés en prison pendant quelque temps. Quelques jours ou quelques mois. Ma grand-mère ne s'en fait pas, elle est habituée. Pas de téléphone. Si son mari ne rentre pas, elle sait qu'il est au cachot. D'autres enfants viennent au monde, et ce n'est que des filles: mon père est le seul garçon.

On arrive au 10 juin 1940, le jour où Mussolini déclare la guerre à l'Angleterre et à la France. Pépère a 42 ans et une "famille nombreuse" qui n'a que lui comme soutien. Il échappe par miracle à la mobilisation générale, mais en février 1944 il n'arrive pas à échapper à une rafale des chleuhs après l'assassinat d'un gerarche fasciste par les Groupes d'Action Partisane. On l'envoie donc fare un petit tour à Mauthausen, la "maison de la douane". On le croit mort et on le pleure. Mais il est un costaud, lui aussi, et il arrive à survivre. À la libération du camp il revient à pied, et ça fait un sacré chemin de l'Autriche du Nord. Il pèse cinquante kilos. Quand il frappe à la porte, ma grand-mère risque de mourir.

Il n'a jamais voulu raconter ce qu'il a vu dans le camp. Il disait qu'il ne le ferait jamais, et il a toujours gardé son propos. Pas moyen de lui arracher un mot. La porte de sa mémoire était condamnée. Il avait une véritable passion pour les gilets. Il fumait la pipe. Il est toujours resté fidèle à ses idéaux, mais très discrètement. Sa femme meurt en novembre 1977; il ne lui survit que quelques mois. Son fils aussi est mort, c'est-à-dire mon père. Les filles, mes tantes, sont encore vivantes.

Il y a longtemps, un soi-disant concert collectif indépendant avait été organisé dans une "maison du peuple" ou machin truc. Parmi les artistes, il y avait Chiara Riondino. C'est la sœur de David Riondino, qui est devenu un chanteur et un poète assez connu en Italie. Des florentins d'origine calabraise. Deux frères avec leurs guitares et un grain d'antimatière dans la tête. Chiara n'est jamais devenue célèbre comme son frère; elle écrivait et chantait ses chansons comme par jeu ou pour le plaisir de le faire. Elle en chanta une, cette fois-là.

Moi j'étais là, un jeune garçon, un ado. Elle commença à la chanter, et comme par instinct je sortis un bloc-notes de mes poches et je commençai à transcrire les paroles en utilisant une espèce de système sténographique que j'avais inventé pour prendre des notes en classe. Je n'ai plus jamais écouté cette chanson-là. Mais je n'ai pas oublié la musique.

Je l'avais transcrite parce qu'elle me rappelait mon grand-père et son histoire lointaine. L'histoire de tous les grand-pères à qui on a volé la vie, la jeunesse, tout.

Riccardo Venturi - 19/9/2008 - 23:50


Un'emozione enorme, dicevo nell'introduzione, per aver ritrovato casualmente questa canzone di Chiara Riondino dopo quasi venticinque anni. Sono legato a "Mio nonno partì per l'Ortigara" forse più che ad ogni altra canzone in questo sito; e la ritrovo da una registrazione di fortuna su Baracche Verdi, "Una comunità di base fiorentina, sulla sponda dell'Arno, di fronte alle Cascine. Una storia cominciata negli anni cinquanta prima pacata poi dirompente. Una storia di cui è importante far memoria; una storia che continua.".

13 maggio 2007: Chiara Riondino canta Mio nonno partì per l'Ortigara in piazza dell'Isolotto, a Firenze.
13 maggio 2007: Chiara Riondino canta Mio nonno partì per l'Ortigara in piazza dell'Isolotto, a Firenze.


Far memoria, ecco. Facciamola. La comunità di base di cui si parla è quella di don Mazzi, quello fiorentino, quello dell'Isolotto. E la registrazione di "Mio nonno partì per l'Ortigara" è stata fatta il 13 maggio 2007 proprio in piazza dell'Isolotto, a due passi da dove abito, sotto le logge del mercato dove vado quasi tutti i giorni a fare la spesa. L'Isolotto del '68, dei fascisti (guidati dallo squadrista Marco Cellai) che andarono sotto Natale a interrompere la messa all'aperto e a tirare botte. Era destino, si vede, che ci andassi a finire, all'Isolotto.

Dall'Isolotto mi torna a casa il nonno di Chiara. Mi torna a casa, e nel posto giusto. Non poteva andare perduta, questa storia. Scaricate la canzone e ascoltatela: avevo pensato, in tutto questo tempo, addirittura di inciderla in qualche modo io a voce e basta e di metterla qui. Non ce n'è fortunatamente più bisogno.

Riccardo Venturi - 20/9/2008 - 01:30


Una canzone incredibilmente bella al pari di tutto questo sito. Davvero in questo paese c'è chi la Resistenza continua a farla, ogni giorno, in silenzio e senza chiedere o pretendere niente.

Anna Locchi - 28/9/2008 - 01:11


Caro Riccardo, ti ringrazio moltissimo per la traduzione ungherese di questo canzone, proprio di questo canzone tanto caro a te, e per la dedica personale. Sono profondamente commozionato, non trovo le parole.

Permettimi di mandarti in cambio i due canzoni “contro la guerra” dei miei due nonni ungheresi (uno di origine cecco, mentre l’altro ruteno, solo per illustrare meglio l’assurdità della situazione), cantati nella stessa guerra, l’uno in Russia, mentre l’altro – appunto nelle trincee alpine dell’Italia, probabilmente solo pochi chilometri dal tuo nonno. In ungherese: http://wangfolyo.blogspot.com/2009/01/vilag-legszorakoztatobb-nyelve.html , in italiano: http://riowang.blogspot.com/2009/01/la-lingua-piu-divertente-del-mondo.html , in inglese: http://riowang.blogspot.com/2009/01/most-entertaining-language-of-world.html .

Un grandissimo köszönöm, e un abbraccio forte,
Tamás

Tamás Sajó - 8/1/2009 - 21:06


Mio padre era figlio di un coltivatore diretto, un po' di terra sua e molta di più in affitto, dei dintorni di Novara. Era nato il 28 novembre 1899 e, quando gli Austriaci sfondarono a Caporetto, unico dei fratelli, stava studiando ragioneria a Novara. Fu chiamato alle armi, e, grazie agli studi in via di compimento, istruito alla buona come "ufficiale" a Caserta, e subito mandato, alpino, sulla linea del fronte tra Valtellina e Sudtirol. Fu fortunato, perché quella parte di fronte non conobbe particolari oscillazioni e non fu orrendamente insanguinata alla stregua del vicino Adamello e di quella di cui canta la bellissima canzone. Fu, in ogni caso, uno dei cosiddetti "Ragazzi del '99". Quando le alte sfere decisero di conferire il Cavalierato ai superstiti della sua leva, noi figli gli chiedemmo: "E tu papà, non la fai la domanda ?". Non ho mai dimenticato la sua risposta: "Quando a diciassette anni mi hanno spedito in guerra, lo sapevano come trovarci. Se oggi credono di avere qualcosa da darci, possono trovarci anche adesso". Non si "abbassò" mai a fare la domanda e, quando morì, non potei scrivere nel suo necrologio: "Ragazzo del '99". Sarà stato un peccato, ma aveva ragione lui.

Gian Piero Testa - 28/6/2009 - 22:36


Una notizia ferale: il sito di "Baracche verdi" è scomparso (come del resto, purtroppo, le stesse Baracche Verdi, uno storico centro autogestito del mio quartiere). Dopo averla così faticosamente cercata per anni, ho dovuto quindi togliere la registrazione dallo scarico; spero di averla da qualche parte per poterla affidare a "Libere canzoni", o mi toccherà fare la posta a Chiara Riondino sperando che la ricanti prima o poi da qualche parte...Purtroppo una grave perdita. Accidenti a me e a quando non ne ho risalvato una copia.

Riccardo Venturi - 7/5/2012 - 23:13


Riccardo, ne ho ritrovata una copia sul blog ungherese di Tamás. Comunque me la copio e magari per sicurezza nei prossimi giorni la mettiamo anche su goear!

Lorenzo - 7/5/2012 - 23:58


E queste sí che le son belle notizie! :-PP
Porca vacca, questa canzone per me ha una storia pazzesca, per anni questo è stato l'unico sito col testo che la riportava, col testo che mi ricordavo (male) a memoria...
Non ci avevo pensato al sito di Támás, certo che quando mi ci metto yo soy un verdadero cojón...

Riccardo Venturi - 8/5/2012 - 01:23


Installazione per il progetto Il sentiero del silenzio nel comune di Gallio (VI)

Eserciti


Eserciti


Eserciti

Paola - 26/7/2016 - 14:52


Una rielaborazione di Mio nonno partì per l'Ortigara con testo modificato e musica propria (di Fabrizio Lapiana)

Riccardo Venturi - 9/9/2016 - 22:47


Pagina principale CCG

Segnalate eventuali errori nei testi o nei commenti a antiwarsongs@gmail.com




hosted by inventati.org