Προδομένος λαός
Μίκη Θεοδωράκη
Στίχοι Βαγγέλη Γκούφα
Τραγουδούν:
Χάρις Αλεξίου
Κώστας Σμοκοβίτης
Βασίλης Παπακωνσταντίνου
και οι
Αλίκη Βουγιουκλάκη
Μάνος Κατράκης
Μίκη Θεοδωράκη
Στίχοι Βαγγέλη Γκούφα
Τραγουδούν:
Χάρις Αλεξίου
Κώστας Σμοκοβίτης
Βασίλης Παπακωνσταντίνου
και οι
Αλίκη Βουγιουκλάκη
Μάνος Κατράκης

1. Το τραγούδι των Καρμπονάρων
(Viva la libertà)
Βασίλης Παπακωνσταντίνου
(Viva la libertà)
Βασίλης Παπακωνσταντίνου

ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου
Λύκοι χιμάνε στο κοπάδι
στήνουνε κρεμάλες λύκοι
λύκοι μας καίνε τα σπαρτά
πιάστε στα χέρια τις δικράνες
και τα σπαθιά έξω από τη θήκη
viva la libertà
Στους κάμπους βροντά το κανόνι
και στα βουνά οι κεραυνοί
τ' αντάρτικο κίνημα φουντώνει
νέα ζωή προχωρεί
Μαύρο και σκοτεινό πηγάδι
μεροδούλι μεροφάι
μαύρο και τα κορμιά γερτά
άιντε σηκώστε το κεφάλι
να τραγουδήσουμε το Μάη
viva la libertà
Έλληνες ακολουθήστε
των ανταρτών τη φωνή
να ζείτε τι ωφελείστε
μαύρη και σκλάβα ζωή
Πάρτε στους ώμους την ελπίδα
λάσπη και φωτιά στα χέρια
λάσπη ελπίδα και φωτιά
τ' άπαρτα κάστρα μετερίζια
γίναν τ' ονείρου μας λημέρια
viva la libertà
Στους κάμπους βροντά το κανόνι
και στα βουνά οι κεραυνοί
τ' αντάρτικο κίνημα φουντώνει
νέα ζωή προχωρεί
Φύτρωσε μια φωνή στους δρόμους
έδεσε καρπό το στάχυ
βίβα ο αγέρας τον κρατά
όλο και πιο ψηλά η παντιέρα
τώρα και πάντα μια ΄ναι η μάχη
viva la libertà
2. Χάι, χάι
Χάρις Αλεξίου
Χάρις Αλεξίου

η Χάρις, ή Χαρούλα, Αλεξίου
Καΐκι κακοτάξιδο
Λίγο ψωμί στην ορφανή
Μάτια δεν έχω για να δω
Μου 'χουνε κλέψει τη φωνή
Βρέχουν χαλάζι οι ουρανοί
Χάι, χάι
Βαρύ το τετραβάγγελο
Τα κρίματά μου είν' αρμαθιά
Και του Αϊβαλιού το μακελειό
Τη σούβλα εμπήξανε βαθιά
Τους εστομώσαν τα σπαθιά
Χάι, χάι
Δέντρο με τέσσερα κλωνιά
Κόβουν τα τέσσερα με μια
άτρεμο χέρι του φονιά
Φρύγανο καίγεται η καρδιά
Καντήλια τέσσερα παιδιά
Χάι, χάι
3. Βογγά το κάστρο τ' Αναπλιού
Κώστας Σμοκοβίτης
Κώστας Σμοκοβίτης

ο Κώστας Σμοκοβίτης
Βογγά το κάστρο τ’ Αναπλιού
κλαίει το Παλαμίδι
τι το βαρά η θάλασσα
το δέρνουν οι ανέμοι.
Ψηλό κυπαρισσόπουλο
βεργολυγά και τρέμει.
Οι ξένοι βάλανε βουλή
κι’ οι ντόπιοι ανταριαστήκαν
χτυπά ’δερφός τον αδερφό
ασκέρι τ’ άλλο ασκέρι.
Χτυπά ’δερφός τον αδερφό
ασκέρι τ’ άλλο ασκέρι
παίζει χαμός στα μάτια τους
στα χέρια το μαχαίρι.
4. Της βροχής νερό
Αλίκη Βουγιουκλάκη
Αλίκη Βουγιουκλάκη

Η Αλίκη Σταματίνα Βουγιουκλάκη (1933-1996)
Της βροχής νερό να λούσεις τα μαλλιά σου
στο μπαλκόνι σου να βγεις να χτενιστείς
Ανεράιδες μην κλέψουν τη μιλιά σου
το φεγγαροφώς στεφάνι να ζωστείς
Να ζωστείς φωτιά να λιώσεις μες στο θάμπος
τ' αφανέρωτα να ξομολογηθείς
κόψε το φιλί να λουλουδίσει ο κάμπος
περδικόστηθη τον ήλιο να ντυθείς
Γλέντα το φιλί και το μεράδι δώσ' μου
απ΄ τα χείλια σου το πίνω και μεθώ
μες στα μάτια σου μεράκι μου ορφανό μου
με ταξίδεψες στο δρόμο μη χαθώ
Εχ, κι όταν χαθώ ποιος θα βγει να γυρέψει
άσπρο γιασεμί παραπεταμένο
και στις θάλασσες ποιος θα βγει να κουρσέψει
το πλεούμενο που πάει ξυλάρμενο
5. Κανόνια το βαρούνε
Βασίλης Παπακωνσταντίνου
Βασίλης Παπακωνσταντίνου
Κανόνια το βαρούνε
το ψωροκάλυβο
στεριάς και του πελάγου
καλύβι μ' ακριβό.
Έγια μόλα έγια λέσα έγια
κλείστηκ' η καρδιά μου μέσα
καρδιά μου κάστρο άπαρτο
της λευτεριάς το φυλαχτό.
Στεριώσανε ταμπούρι
εστήθηκ' ο χορός
και του κρατάει κεφάλι
ο Πανάχραντος.
Έγια μόλα έγια λέσα έγια
κλείστηκ' η καρδιά μου μέσα
καρδιά μου κάστρο άπαρτο
της λευτεριάς το φυλαχτό.
Τα κύματα πυρώνεις
κόκκινε ουρανέ
θεριά θαλασσομάχοι
μεταλαβαίνουνε.
Έγια μόλα έγια λέσα έγια
κλείστηκ' η καρδιά μου μέσα
καρδιά μου κάστρο άπαρτο
της λευτεριάς το φυλαχτό.
6. Βάνω τον χάρο πισωκάπουλα
Χάρις Αλεξίου
Χάρις Αλεξίου
Βάνω τον Χάρο πισωκάπουλα
καρφώνω το φεγγάρι
και το περικαλώ
να 'ρθει να με πάρει
παλικαρόπουλο
αμάν αμάν
Κι εγώ του κλέφτη κλέβω την καρδιά
κρατάω το χαλινάρι
τι έχω να του πω
της ομορφιάς τη χάρη
αχ, πως τον αγαπώ
αμάν αμάν
Να 'χει στη σέλα του ζερβόδεξα
μαλαμοκαπνισμένα
άηΓιώργη τα κρατά
της λευτεριάς ταμένα
του κλέφτη τ' άρματα
αμάν αμάν
Πέτρωσ' η νύχτα στο κατώφλι μου
αλλού τον περιμένουν
το αίμα βρε που χύνεται
όρκος του αντρειωμένου
και δεν προδίνεται
αμάν αμάν
7. 'Αιντε μια
Βασίλης Παπακωνσταντίνου
Βασίλης Παπακωνσταντίνου
Κάντε τα χέρια σίδερα
και τις ψυχές ατσάλι
αΪτόπουλα μαύρα φτερά
να μη σας πάρει ο ύπνος
ο νους φωτιά
να κάψει τ' ανθοπέρβολα,
με τη βαριά
τσακίζ' ο γύφτος κόκαλα
ο γύφτος μάτι δε σφαλά.
Άιντε μια κι άλλη μια
μια πνοή κι ανάσανε
σταυρωμένε μου ουρανέ
τα καρφιά σκουριάσανε.
Άιντε μια κι άλλη μια
καπετάν απέθαντος
της ζωής ο σταυραητός
ντύνεται γαμπρός..
Βοριάς θερίζει το βουνό
για να χαθούν τα χνάρια,
Να μη σε βρουν κοιμάμενο
μόν' να σε βρουν καβάλα
με το σπαθί
να σκίζεις τ' όνειρο στα δυο
ρέμα βαθύ
περνάς και πας ανήφορο
δέσε με τους νεκρούς χορό.
Άιντε μια κι άλλη μια
μια πνοή κι ανάσανε
σταυρωμένε μου ουρανέ
τα καρφιά σκουριάσανε.
Άιντε μια κι άλλη μια
καπετάν απέθαντος
της ζωής ο σταυραητός
ντύνεται γαμπρός.
Πρωτοπανηγυριώτη μου
ζώσ' τα τα φυσεκλίκια
εδώ ΄ναι η κόψη του γκρεμού
και της ζωής το θάμα
τ' αντίθαμα
με τη θωριά του καθαρή
γκόλφι κρεμά
τη λευτεριά ολοπόρφυρη
αντίκρυ και μας καρτερεί.
Άιντε μια κι άλλη μια
μια πνοή κι ανάσανε
σταυρωμένε μου ουρανέ
τα καρφιά σκουριάσανε.
Άιντε μια κι άλλη μια
καπετάν απέθαντος
της ζωής ο σταυραητός
ντύνεται γαμπρός.
8. Κυρά Παναγιά
Χάρις Αλεξίου
Χάρις Αλεξίου
Στα μάτια φύτρωσε καημός
κόμπο τον κόμπο η πίκρα
κυρά Παναγιά
κυρά μου Βαγγελίστρια
τι μου 'ταξες τι βρήκα
αγκάθι στην καρδιά.
Πότε θ' ανθίσει Αυγερινός
τ' άστρα να ζευγαρώσουν
αίμα και νερό.
Μαρμαρωμένο τ' όνειρο
και το παράπονό σου
μαύρο κι άχαρο.
Χρόνια και χρόνι' απάντεχα
βαριά να περιμένω
να ξεκουραστώ.
Στα χέρια σταυρολούλουδα
το παραμύθ' υφαίνω σου
το αγέραστο.
Καραβοκύρισσα κυρά
ορθόπλωρη γοργόνα
και μας οδηγά.
Της λευτεριάς Παντάνασσα
θεμέλιωσα κολόνα
μεσοπέλαγα.
9. Ελάτε μ' έναν πόθο
Μάνος Κατράκης
Μάνος Κατράκης

ο Εμμανουήλ (Μάνος) Κατράκης (1908-1984)
Ελάτε μ' έναν πόθο
σε τούτο τον καιρό
πιάστε μαντίλι για χορό
να δέσουν οι καρδιές μας
φωτιά και σίδερο.
Αντάρτες βγήκαν για παγάνα
στη βρύση πλάι στο βοριά
στην κρεμάλα να δούμε όλους
όσους λαβώσανε τη λευτεριά.
Καιρός δεν περιμένει
ποτάμι ακούραστο
πό' 'χει το έμπα του κλειστό
στο έβγα του ματώνει
κι έγιν' απέραντο.
Αντάρτες βγήκαν για παγάνα
στη βρύση πλάι στο βοριά
στην κρεμάλα να δούμε όλους
όσους λαβώσανε τη λευτεριά.
Ζητάει να προσκυνήσω
βεζύρη και πασά
βράχος μου κλείνει τη μπασιά
πέρα για να περάσω
αίμα η θάλασσα.
Αντάρτες βγήκαν για παγάνα
στη βρύση πλάι στο βοριά
στην κρεμάλα να δούμε όλους
όσους λαβώσανε τη λευτεριά.
Αίμα και θα περάσω
παίχτε τα πίφερα
η λευτεριά 'ναι αντίπερα
για τ' άρματα τα χέρια
κράτα καθαρά.
10. Ακόμα τούτ' η 'Ανοιξη
Κώστας Σμοκοβίτης
Κώστας Σμοκοβίτης
Ακόμα τούτ’ η άνοιξη
το δάκρυ δε στεγνώνει
δάκρυ στα μάτια ποταμός
κυλάν ποτάμια οι χρόνοι.
Δεν είναι τούτη άνοιξη
δεν είναι καλοκαίρι
μόν’ είναι σύννεφο βαρύ
χειμώνας τό ΄χει φέρει.
Αν είναι να θερίσουμε
να μπούμε για τ’ αλώνι
τι μου φωνάζ’ ο κύρης μου
κι’ η μάννα με μαλώνει.
Δεν είναι τούτη άνοιξη
δεν είναι καλοκαίρι
μόν’ είναι σύννεφο βαρύ
χειμώνας τό ΄χει φέρει.
Χειμώνας και κρατάει πολύ
κι’ η νύχτα όλο μακραίνει
τσακάλι πέφτει στο μαντρί
και τρώει και δε χορταίνει.
Δεν είναι τούτη άνοιξη
δεν είναι καλοκαίρι
μόν’ είναι σύννεφο βαρύ
χειμώνας τό ΄χει φέρει.
11. Νανούρισμα
Χάρις Αλεξίου
Χάρις Αλεξίου
Μωρό στην κούνια η μάνα του
του περνάει του δράκου βέρα
να μη σκιαχτεί μη φοβηθεί
του Τούρκου τη φοβέρα.
Ξέρει τους χρόνους δίσεχτους
και βάνει του αρραβώνα
να τον γλιτώνει από βοριά
κι από κακό χειμώνα.
Ένας δεν είναι μήτε δυο
μοιρολογούν και κλαίνε
τον κύρη σου εκρεμάσανε
κοιμήσου μου αντρειωμένε.
Για να σε πάρει τ' όνειρο
και να σε ταξιδέψει
να μη σου γιάνει την πληγή
το ντέρτι μη στερέψει.
Νά 'χεις τις ρίζες του καημού
ραγιάς γεννήθης γιε μου
μη μεγαλώσεις μου ραγιάς
αϊτέ μονάκριβέ μου.
Στην κούνια βάνω δίπλα μου
μπροστά μου η άγια πύλη
βάνω τα δώρα του Χριστού
σταυρό και καριοφίλι.
12. Εδώ δεν προσκυνήσανε
Βασίλης Παπακωνσταντίνου
Βασίλης Παπακωνσταντίνου
Εδώ δεν προσκυνήσανε
θολό νερό δεν ήπιαν
μονάχα πίνουν αγιασμό
στη χούφτα τ΄ Άγιου Γιώργη
δυόσμο στην άκρια των χειλιών.
Καβαλικεύουν τ' άλογα
σημάδι βάνουν τ' άστρα
μπροστάρη βάνουν την καρδιά
ν' αναστενάξει ο Χάρος
φλόγα που καίει τον ουρανό.
Πλεούμεν' αρματώσανε
φαριά μεσοπελάγου
εζέψανε τα κύματα
να σύρουνε το Χάρο
για το χορό της λευτεριάς.
Δικό μας είναι τ' όνειρο
δικό μας και το θάμα
μ' ιδρώτα κι αίμα χτίζουνε
φωτιά το καταλύουνε
άιντε και πάλι απ' την αρχή.


Στίχοι: Βαγγέλης Γκούφας
Μουσική: Μίκης Θεοδωράκης
Πρώτη εκτέλεση: Βασίλης Παπακωνσταντίνου, Χάρις Αλεξίου, Κώστας Σμοκοβίτης, Αλίκη Βουγιουκλάκη, Μάνος Κατράκης
«Προδομένος λαός» - 1974
Testo di Vangelis Goufas
Musica di Mikis Theodorakis
Primi interpreti: Vasilis Papakonstandinou, Haris Alexiou, Kostas Smokovitis, Aliki Vouyouklaki, Manos Katrakis
«Προδομένος λαός/Popolo tradito» -1974
Se andate a leggere l'intervista che Mikis Theodorakis ha di recente concesso all'importante settimanale domenicale "To vima", coglierete subito la citazione di un verso del poeta risorgimentale Dionisios Solomos a proposito dei Greci: «Popolo sempre corrivo al credere e sempre tradito». E io colgo quella stessa citazione per contrabbandare in AWS un album intero il quale, piuttosto che alla pace, incita alla guerra. Per carità: una guerra di indipendenza, quella dell'Icosi-Ena (il 1821 dell'inizio della liberazione dei Greci dai Turchi), ma non per questo meno sanguinaria, meno spietata, meno guerra di tante altre. Con inglobati in suo seno pure ampi squarci di guerra civile.
Perché lo faccio? Primo, perché le guerre d'indipendenza hanno, a mio sommesso avviso, qualche ragione in più delle guerre imperialiste (ma non vorrei qui riattizzare la guerra tra i pacifisti irenisti e quelli del "quando ci vuole ci vuole"); secondo, perché il titolo dell'album, "Prodomenos laòs/Popolo tradito", vale per la storia dell'altroieri, per quella di ieri e per quella di oggi. Una chiave universale di lettura. A rigor di date, l'album appartiene alla storia di ieri, perché è del 1974: ma è chiaro che va bene sia per il 1821, sia per il 2012. Il 1974 fu l'anno della caduta della Giunta dei colonnelli; e, appena caduta la Giunta, gli artisti che, per non averla accettata, avevano passato ogni sorta di guai, all'improvviso scoprirono di avere un sacco di amici tra i colleghi che erano riusciti a destreggiarsi durante l'oscuro settennio.
Tra questi, Aliki Vouyouklaki - una popolarissima attricetta cinematografica e teatrale, e pure cantante, capace di svuotare di qualsiasi spessore sia i tragici dell'antica Grecia sia le migliori canzoni popolari di Hatzidakis e di Xarhakos - propose a Mikis Theodorakis, che ancora non aveva fatto ritorno dall'esilio, di comporre la musica per una rappresentazione teatrale che si andava allestendo: "Popolo tradito". Nel cast c'era anche Manos Katrakis, un grandissimo attore, che Mikis conosceva bene: Katrakis era stato con Mikis nel lager di Makronissos , aveva allestito con qualche sfortuna la rappresentazione del "Fratello Morto" di Mikis, aveva dato la sua bella voce alle Letture di "To Axion Estì", opus maximum di Mikis. E, inoltre, i testi delle canzoni di Vanghelis Goufas non erano per niente male. E in più, nella Grecia che doveva rinnovarsi, era enorme il bisogno di farlo anche attraverso un teatro epico e civile, in cui Mikis aveva sempre profondamente creduto. Così, le dodici canzoni di "Popolo tradito", composte in Francia, furono le prime cose nuove che Mikis offrì al suo pubblico, al quale era stato vietato per sette anni. Una canzone (probabilmente l'unica di Mikis interpretata da lei) fu affidata alla vacua Vouyouklaki: ma per le altre, oltre a quella del già maturo Katrakis, c'erano due voci pronte a irrompere e a restare sulla scena musicale, quelle di Haris Alexiou e di Vassilis Papakonstandinou, anche lui di ritorno dall'estero, scelto anni prima per ostilità alla dittatura.
Ciò nonostante, le canzoni non sono rimaste nella memoria dei Greci; e non è facile capirne il perché.
Può darsi che i testi indulgano un po' troppo al revival risorgimentale, caricandosi di una patina apparentemente d'altri tempi, sia nei concetti che cercano di aderire alla verità di quella guerra, che fu anche guerra tra due religioni e due devozioni, sia nel vocabolario, che sceglie sempre la forma più arcaica e popolaresca, fino ad apparire - chissà - stucchevole al pubblico, il quale aveva - chissà - bisogno di parole esplicite e attuali e non di sia pur efficaci allegorie.
Sia come sia, a me "Prodomenos Laòs" non sembra affatto un'opera fallita, per quanto le manchi forse quel punto alto, quel diamante indimenticabile, che spesso fa di tutto un album un capolavoro. (gpt)